Iconen als portret

In het oude Egypte werden mummies van de elite voorzien van gouden dodenmaskers. Tijdens de Romeinse overheersing (vanaf de eerste eeuw) verviel het land geleidelijk aan tot armoede en maakten de dodenmaskers plaats voor eenvoudiger, op hout geschilderde portretten, die al tijdens het leven werden gemaakt.

Na het overlijden werden ze op het gelaat van de overledene of op de sarcofaag gelegd. Dit geschilderde 'portret'paste ook bij de overtuiging van de eerste christenen, die met de Romeinse soldaten naar Egypte kwamen. Ook zij lieten hun overledenen, zoals in Egypte gebruikelijk was, mummificeren, maar verwierpen de toepassing van realistische driedimensionale dodenmaskers, omdat de bijbel (Oude Testament) gesneden en gegoten afbeeldingen uitdrukkelijk verbiedt. Op een plat vlak geschilderde afbeeldingen werden als onrealistisch en meer vergeestelijkt beschouwd en waren daarom wel toegestaan.

Dergelijke op hout geschilderde portretten worden Fayum-portretten (Fajoem-portretten)genoemd, naar de Fayum-oase (El Fajoem), zo’n 120 kilometer ten zuiden van Caïro, waar een groot aantal van deze tussen de eerste en vierde eeuw vervaardigde portretten is teruggevonden.

Fayumportretten zijn geïdealiseerde afbeeldingen van hoofd, hals en borstaanzet. Wat opvalt zijn de grote, wijd opengesperde ogen met een zeer intense blik, waardoor de afgebeelde persoon iets bovenaards uitstraalt; het is alsof iets uit het hiernamaals zichtbaar wordt. Individuele kenmerken als haardracht, kleding en sieraden zijn echter wel overeenkomstig de aardse status weergegeven.De ogen van de heiligen op vroege ikonen doen sterk denken aan de wijd geopende ogen van de Fayumportretten.

Daar komt nog bij dat Fayumportretten zowel als vroege iconen geschilderd zijn in de encaustische techniek. Daarbij werden pigmenten vermengd met hete was en vervolgens op een ondergrond aangebracht (wasverven). Later deed de eitempera-techniek zijn intrede en werden voor het schilderen van iconen (en overigens ook voor manuscripten en muurschilderingen) pigmenten gebonden met eigeel.

Meer informatie over Fayumportretten